Rehabilitacja onkologiczna – cele, wskazania i zabiegi fizjoterapeutyczne

Rehabilitacja onkologiczna to kluczowy element, wspierający pacjentów przed, w trakcie i po leczeniu nowotworów. Jej celem jest poprawa jakości życia, redukcja skutków ubocznych terapii nowotworowej oraz przywrócenie sprawności fizycznej. Kiedy stosować rehabilitację onkologiczną? Jakie formy wsparcia są wskazane u pacjentów z chorobą nowotworową? Wyjaśniamy w artykule.

Rehabilitacja i fizjoterapia jako element leczenia onkologicznego

Rehabilitacja onkologiczna to proces wspierania pacjentów onkologicznych na różnych etapach leczenia. Stanowi integralną część procesu leczenia, a jego celem jest poprawa i przywrócenie stanu psychofizycznego i społecznego pacjentów, aby wesprzeć ich maksymalnie w samodzielnym funkcjonowaniu.

Program rehabilitacji onkologicznej powinien obejmować pacjentów przed leczeniem, podczas jego trwania, po zakończeniu leczenia i wyleczonych oraz tych, którym nie udało się pomóc i zmagają się z zaawansowaną chorobą nowotworową.

Leczenie onkologiczne, mimo rozwoju coraz nowszych metod, stanowi duże obciążenie dla organizmu chorego. Dominującymi objawami są: zmęczenie, osłabienie, upośledzenie wydolności i sprawności fizycznej. U pacjentów onkologicznych tworzą się obrzęki, zmniejsza się siła mięśniowa, pojawia się duszność i ograniczenia swobodnego oddychania. Zaburzenia pojawiające się w trakcie leczenia i po jego zakończeniu mogą prowadzić do groźnych powikłań, które minimalizuje zastosowanie rehabilitacji onkologicznej.

Cele rehabilitacji onkologicznej

Cele rehabilitacji onkologicznej można podzielić na cztery grupy, ze względu na etap choroby:

• Rehabilitacja profilaktyczna – to edukacja i wsparcie chorego oraz wszystkie zabiegi, które mają minimalizować ryzyko powikłań i skutków ubocznych leczenia. Ta część ma przygotować pacjenta do leczenia, wzmacniać jego sprawność na wszystkich polach, zapobiegać powstawaniu zakrzepicy, zaniku mięśni i ogólnemu obniżeniu odporności.
• Rehabilitacja przywracająca – związana jest z powrotem do pełnej możliwej sprawności fizycznej, psychicznej, społecznej i zawodowej sprzed leczenia. Polega na odbudowie siły mięśniowej i wydolności organizmu, leczeniu obrzęków limfatycznych, terapii przeciwbólowej oraz wspomaganiu powrotu do codziennych aktywności.
• Rehabilitacja podtrzymująca – to przystosowanie pacjenta do nowego stanu funkcjonowania, czyli utrzymanie osiągniętej sprawności i zapobieganie pogorszeniu. Ten etap polega na regularnych ćwiczeniach, wsparciu psychologicznym, edukacji i profilaktyce.
• Rehabilitacja paliatywna – dotyczy pacjentów w zaawansowanym stadium choroby. Głównym zadaniem jest zapobieganie przykurczom, aby poprawić komfort pacjentów i zmaksymalizować ich niezależność w czynnościach dnia codziennego. Ten etap obejmuje również wsparcie psychologiczne i duchowe.

Jakie ćwiczenia i zabiegi można stosować przy chorobie nowotworowej?

Ćwiczenia ruchowe są podstawą rehabilitacji onkologicznej, ale bardzo często uzupełniane są kompleksową terapią przeciwobrzękową.

Ćwiczenia ruchowe

W pierwszych etapach będą to ćwiczenia poprawiające siłę mięśniową, wydolność i mobilność. Ćwiczenia ogólnousprawniające, jak marsze, jazda na rowerze stacjonarnym czy pływanie, sprawdzą się dobrze w pierwszej fazie przed leczeniem.

W fazie przywracającej więcej uwagi będzie poświęcone mobilizacjom stawów, ćwiczeniom wzmacniającym, równoważnym i koordynacyjnym.

Faza podtrzymująca to ponownie ćwiczenia ogólnousprawniające, wzmacniające oraz poprawiające elastyczność i równowagę.

W rehabilitacji paliatywnej natomiast wskazane będą ćwiczenia bierne, czynno-bierne i wspomagane oraz delikatne rozciągające.

Dodatkowo, na każdym etapie, warto zastosować techniki oddechowe (zwłaszcza u pacjentów po operacjach płuc czy w obrębie klatki piersiowej). Wszystko w ścisłej współpracy z fizjoterapeutami.

Zabiegi przeciwobrzękowe

U pacjentów onkologicznych, w przypadku występowania obrzęków limfatycznych, stosuje się kompleksową terapię przeciwobrzękową (KTP), na którą składają się:

• manualny drenaż limfatyczny,
• kompresjoterapia,
• terapia ruchem,
• pielęgnacja skóry,
• edukacja.

Manualny drenaż limfatyczny to delikatny masaż, przeprowadzany przez fizjoterapeutę lub masażystę. Podczas drenażu wykonuje się specjalne techniki, dzięki którym przepychana jest limfa.

Kompresjoterapia to bandażowanie wielowarstwowe lub odzież uciskowa. Odzież dobierana jest indywidualnie do pacjenta, aby zapewnić optymalny nacisk na obrzękniętą kończynę.

Ćwiczenia mają pobudzić krążenie limfatyczne i zmniejszyć zastój płynów. Proste ćwiczenia ruchowe to zginanie i prostowanie nóg w stawach skokowych i kolanowych, unoszenie nóg w siadzie, wspięcia na palce czy lekki marsz.

Ważna jest również dbałość o nawilżenie, natłuszczenie skóry i utrzymanie odpowiedniego pH.

Edukacja pacjenta ma zapobiegać nawrotom i pogłębianiu się obrzęku. To przede wszystkim zmiana stylu życia na bardziej aktywny, unikanie długotrwałego siedzenia, zapobieganie urazom i infekcjom w zajętym obrzękiem obszarze.

Wszystkie elementy kompleksowej terapii przeciwobrzękowej można uzupełnić o kinesiotaping, który wspomaga odpływ limfy poprzez specjalnie naklejone taśmy.

Bardzo dobrym rozwiązaniem jest również presoterapia, czyli mechaniczny drenaż limfatyczny. Za pomocą specjalnych pompowanych mankietów, zakładanych na kończyny lub tułów, limfa przesuwana jest w kierunku najbliższych węzłów chłonnych. Zabieg jest przyjemny, a dzięki specjalnym aparatom do drenażu limfatycznego można wykonywać go w domu, nawet codziennie.

• 
  4645.00 zł
  Zestaw AMAZONKA do drenażu limfatycznego prawej ręki 6-komorowy aparat CarePump Lite6 + 1 mankiet na prawą rękę, bark i pierś
  Zobacz w sklepie
• 
  5660.00 zł
  Zestaw podstawowy do drenażu limfatycznego (masażu uciskowego) 4-komorowy - aparat Compact4 + rozdzielacz + 2 mankiety na nogi
  Zobacz w sklepie
• 
  5835.00 zł
  Zestaw podstawowy PLUS do drenażu limfatycznego (masażu uciskowego) 6-komorowy - aparat Lite6 + mankiet długie spodnie
  Zobacz w sklepie

Postępowanie fizjoterapeutyczne po radioterapii

Radioterapia może powodować zmniejszoną ruchomość stawów, osłabienie mięśni, obrzęki, zwłóknienia tkanek i zmiany skórne. Fizjoterapia po radioterapii ma za zadanie:

• zmniejszyć ból i napięcie mięśniowe,
• zwiększyć elastyczność tkanek,
• zapobiegać zwłóknieniom,
• redukować obrzęki,
• przywrócić wydolność organizmu,
• wspomagać pracę układu oddechowego i krążenia,
• poprawić jakość życia pacjentów.

W tym przypadku stosuje się terapię przeciwobrzękową (opisaną wyżej) oraz różne formy ćwiczeń: oddechowe, wzmacniające, rozciągające i mobilizacje. Wspomagająco stosuje się delikatny masaż i mobilizację blizn, które wpływają na ograniczenie ruchomości.

Ograniczenia fizjoterapii

Główną formą fizjoterapii onkologicznej są ćwiczenia ruchowe. Do wykonywania takich ćwiczeń nie ma bezwzględnych przeciwwskazań, jednak forma ćwiczeń, częstotliwość ich wykonywania, czas trwania oraz intensywność powinny być ustalane indywidualnie.

U pacjentów leczonych z powodu nowotworów złośliwych należy uważać w przypadku niedokrwistości, obniżenia odporności, zmniejszonej krzepliwości czy w przypadku znacznej utraty masy ciała.

U pacjentów z niedokrwistością i znaczną utratą masy ciała (>35%) niewskazane są wysiłki ciągłe o dużej intensywności. U osób z obniżoną odpornością należy prowadzić ćwiczenia w małych grupach, aby zminimalizować ryzyko zarażenia. Pacjenci ze zmniejszoną krzepliwością powinni unikać sportów kontaktowych.